خانه لطفعلیان از آثار معماری دوره قاجاریه واقع در شهر ملایر است که در آن دوران توسط مرتضی خان لطفعلیان از مصدق الممالک خریداری و قسمت حسینیه آن به خانه تبدبل می شود.این بنا دارای قسمت های مختلف و زیرزمینی جهت گذران تابستان های گرم است.این خانه در سال1368 توسط اداره میراث فرهنگی ملایر از مالک آن خریداری و به موزه مردم شناسی  و نمایشگاه میراث فرهنگی تبدیل شد.

 

خانه لطفعلیان یکی از جاذبه‌های تاریخی شهرستان ملایر است که در خیابان شهید مصطفی خمینی ملایر،کوچه شهید علیرضا شهبازیان قرار دارد.
سازنده و مالک اولیه این خانه مرحوم محسن مصدقی معروف به مصدق‌الممالک بود که در عصر فتحعلی شاه قاجار، به واسطه رابطه خویشاوندی که با دربار داشت، با بهره‌گیری از معماران چیره‌دستِ آن دوران، اقدام به ساخت این مجموعه (شامل اندرونی، حسینیه و اصطبل) نمود. بعدها شخصی به نام مرتضی خان لطفعلیان، این مجموعه را خریداری کرد و بخش حسینیه آن را به خانه تبدیل کرد.
نمای بیرونی خانه با کاهگِل پوشیده شده  و فاقد پنجره و نیز تزئینات بیرونی است. این معماری خاص، در دوره قاجار به دلیل حفظ حریم خانواده و تهدید اشرار بوده است. سردرِ ورودیاین خانه از آجرکاری‌ها و نقوش جالب توجه ساخته شده و در کنار درِ ورودی آن نیز پاخورهایی به شکل حجره، به چشم می‌خورد.
ورودیاین خانه به شکل هشت‌ضلعی یا هشتی کریاس می‌باشد که توسط راهرویی با پوشش طاق ضربی به شکل دالانی بلند به 3 راه پشت‌بام، اصطبل و حیاط کوچک مستطیل شکلی منتهی می‌شود.
این خانه در 2 طبقه ساخته شده . سقف طبقه همکف پوشیده از طاق‌های آجری زیباست و پوشش طبقه فوقانی آن به صورت مسطح و شامل تیر چوبی است.
یکی از بخش‌های تشکیل‌دهنده این خانه، زیرزمینی موسوم به «حوضخانه» به عرض 5 متر و طول 9 متر با 6 ستون آجری قطور می‌باشد که حوضی در میان آن قرار دارد. دیوارهای این زیرزمین با طاق‌های ضربی، تماماً آجرکاری شده است. کاربرد این قسمت از بنا به هنگام تابستان به دلیل خنکی زیرزمین به واسطه آبی که در کانال حوضچه جریان داشته بوده و مالک خانه میتوانسته در تابستان گرم در زیرزمین خانه به استراحت بپردازد.

در ملایر وجود حدودا 120 خانه تاریخی گزارش شده است که بیشتر آن‌ها متعلق به دوره قاجاریه می‌باشند. از مشخصات معماری دوره قاجاریه در این بناها و از جمله این خانه تاریخی، درها و پنجره‌های ارُسی با شیشه‌های رنگی است که در نتیجه برخورد نور آفتاب، نور بسیار زیبایی به داخل اتاق‌ها منتقل شده و جلوه زیبایی به اتاق می‌بخشد.
خانه لطفعلیان که به شیوه معماری اصیل ایرانی ساخته شده، در سال 1383 خورشیدی توسط اداره میراث فرهنگی شهرستان ملایر از مالک آن خریداری شد و پس از انجام فعالیت‌های مرمتی، به موزه تغییر کاربری داد. این مجموعه هم‌اکنون با نام «موزه ملایر» فعال و محلی برای معرفی آداب و رسوم و فرهنگ و تاریخ مردم شهرستان ملایر می‌باشد.

در طبقه فوقانی این بنا، اتاق‌هایی وجود دارد که به گونه‌ای هنرمندانه به یکدیگر راه داشته و در حال حاضر از آن‌ها به عنوان نمایشگاه میراث فرهنگی ملایر که در آن انواع پوسترهای میراث فرهنگی و یادگار‌های تاریخی و دست‌نوشته‌هایی که با آب طلا نوشته شده‌‌اند، نگهداری می‌شودد.
حیاط اندرونی و بیرونی خانه بسیار دل‌انگیز است. حیاط بیرونی که امروزه محل دفتر میراث فرهنگی شهرستان ملایر می‌باشد، از سه طرف به وسیله چند اتاق‌ و از طرف دیگر به 4 طاق‌نما راه دارد.

 

موزه ملایر
.بخش‌های سه گانه این مجموعه عبارتند از: اندرونی، حسینیه، خانه و اصطبل. خانه کنونی، حسینیه این مجموعه بوده که بعدها توسط مرتضی خان لطفعلیان خریداری شد و کاربری مسکونی یافت.این خانه در 2 طبقه ساخته شده است، سقف طبقه همکف پوشیده از طاق‌های آجری زیبا و پوشش طبقه فوقانی آن به صورت مسطح با تیر چوبی است.زیباترین بخش بنا حوض‌خانه است که با طاق‌نماهای زیبای آجری به شیوه چهار بخشی پوشیده شده است.جریان آب قنات و وجود 2 حوض سنگی در کف، هوا و فضای بسیار خنک و فرح‌بخشی را جهت حفاظت از گرمای تابستان ایجاد کرده است.از دیگر ویژگی‌های این بنا می‌توان به تزئینات لمبه کوبی چوبی در سقف طبقه اول و وجود درهای ارسی با شیشه‌ای الوان اشاره کرد. خانه تاریخی لطفعلیان در سال 1380 با شماره 4892 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.