مادها از اقوام آریایی بوده و منطقه حکومت آن ها به دو بخش ماد بزرگ و ماد کوچک تقسیم میشده.مادها در طول دوران زمامداری خود چهار پادشاه داشتند.تمدن ماد یکی از بزرگترین تمدن های تاریخ است.

 

 

ملایر تنها شهر استان همدان است که به قطعیت می توان گفت اثری از دوره مادها در آن وجود دارد و آن هم ارگ نوشیجان است.

 

مادها قبیله ای از آریایی ها بودند که توانستند در بخش بزرگی از ایران زمین کنونی دولت و پادشاهی ایجاد کنند. [دیاکونوف 15]از 834 پیش از میلاد تجاوزات شدید دولت آشور به سرزمین ماد شروع شد که با نام و شخصیت زنی جنگاور یا ملکه « سمیرامید» مربوط گشت و پس از این تعرضات آشور، دوران استقلال ماد آغاز شد. [دیاکونوف 223- 224] در پی این تهاجمات در 713 پیش از میلاد یکی از شاهان آشور 42 تن از رؤسای ماد را مطیع خود کرد که برخی از آنان در آن سوی ناحیه همدان می زیسته اند. [گریشمن 112]
از دیگر سو، مطابق منابع کهن آشوری،یونانی و ایرانی، در مجموع معلوم می‌گردد اقوام تشكيل دهنده اتحاد ماد عبارت بوده اند از: 1-کاسی ها > کاسپین ها > کاسبین ها > کِسبین ها ، 2- استروخاتيان، 3- بوديان، 4- آريزانتيان، 5- مغها و  6-پارتاكانيان. که هر کدام دارای رئیس قبیله ای جداگانه بودند. هنگامی که دیاکو از مقام « ویس پِتی »=( دهخدا/رئیس قبیله ) ساگارتی به مقام « دَهیوپتی » ( دیاکو/دهاکی = کشوربان/خشترپان/ساتراپ ) ارتقاء یافت، با همدستی دو « دهیوپت » دیگر در ایالات  « مادای » مذکور وایالات «شپِردا / » = (که در شمال شرقی شهرستان ملایر واقع شده و به آن چَرّا یا شَرّا می‌گویند) برضد سلطه‌ی آشوری قیام کردند. ( سال 673 ق.م ) و ظاهرا هم او بود که به سِمَتِ پیشوای اتحادیه قبایل مادی برگزیده شد. بدین سان پادشاهی مادان بنیان نهاده شد و هنگ متان یا اکباتان را به پایتختی خود انتخاب کردند، چون مهمترین راه های کاروان رو در اکباتانا تلاقی می کردند، اکباتانا قلب ماد قدیم به شمار می رفت ولی  این احتمال نیز هست که  جلسات عمومی اتحادیه قبایل در این نقطه انجام می گرفته است و در یکی از این جلسات دیاکو به رهبری اتحادیه مزبور اتخاب شده است. [دیاکونوف 227]
به هر حال، دیااکو رونقی به شهر جدید داد و هفت دیوار دور آن کشید، چنانکه هر دیوار بر دیوار دیگر مشرف بود و قصر پادشاه در هفتمین قلعه ساخته شده بود. برج های این قلعه طلایی رنگ بود و برج های سایر دیوارها به رنگ های دیگر بودند. [پیرنیا 64]
این که مرکز این ناحیه به زبان مادی «هنگ متنا» یعنی « جای تجمع» نامیده می شد، تصادف محض نیست. اینجا پایتخت دولت ماد بود. [دیاکونوف 121] اما به روایت هرودت [98 ،I] مادان شهر شاهی ( هگمتانه) بر گرته یا درکنار شهر کِسبین ها بنا گردید.
جستجو در جهت يافتن شهر گمشده مادها از سالها پيش آغاز شده بود. ژ.دمرگان و ژ.گيتر از جمله کساني هستند که پيشتر از ديگران متوجه هگمتانه شده اند. آن ها حدس زدند شهر گمشده مادها همان قلعه دارا است و از این رو بر آن نام تپه هگمتانه نهادند.
از سال 1383 پژوهش لايه نگاري باستان شناختي به سرپرستي دکتر مسعود آذرنوش در جاي جاي  محوطه باستاني هگمتانه دنبال گرديد که در اين پژوهش هيات، اثر مهمي از لايه هاي باستاني در زير لايه معماري مکشوفه تا خاک بکر مشاهده ننمود. آذرنوش صرف نظر از لايه هاي سطح الارضي دوران اسلامي، بقيه لايه ها و آثار معماري مکشوفه را متعلق به دوره اشکاني مي داند و معتقد است که تپه هگمتانه با توجه به يافته هاي معماري گسترده احتمالا شهری اشکانی است و باید در جای دیگری به دنبال شهر گمشده مادها گشت.
از دلایلی که می توان حدس زد مادان شهرشاهی در جنوب کوهستان الوند بوده، می توان به موارد زیر اشاره کرد:
-
جنوب کوهستان الوند می توانسته است از پایگاه های اصلی کسبین ها (با توجه به نام جاهایی در حوضه ملایر) و سپس با توجه به نام جای ملایر (خانه آریایی ها) سرزمین اصلی مادها (مادستان) باشد.
-
با توجه به توپوگرافی منطقه و راه های تاریخی ثبت شده، راه های ارتباطی قدیمی از جنوب الوند می‌گذشته‌اند.
-
بناهای متعدد مهم مادی در شهرستان ملایر کاوش شده است.

نکاتی چند در مورد مادها:

پس از این که مادها در سرزمین غربی و شمال غربی ایران به حکومت رسیدند و نخستین پادشاهی ایرانی را تشکیل دادند، اقدام به توسعه قلمرو پادشاهی خود کردند و مرزهای سرزمین خود را گسترش داده، قبایل و شهرهای بسیاری را تحت حاکمیت خود درآوردند. اما آن چه که دارای اهمیت بسیار می باشد مرزهای سرزمینی موطن اصلی مادها است،یافته های باستان شناسی نشان می دهد مادها از سمت شمال تا شمال آذربایجان امروزی و از جنوب تا مرزهای جنوبی استان همدان امروزی پراکنده بودند به طوری که شهر میانه ، در میانه دو بخش سرزمین ماد ( ماد بزرگ و ماد کوچک) واقع شده بوده است. نکته ای که بسیار حائز اهمیت است، مرزهای جنوبی سرزمین اصلی مادهاست که این مرزها در گذر زمان همچنان حفظ شده است، یکی از دلایل شکل گیری این مرزها می تواند عوامل جغرافیایی باشد. اگر امروز به مرزهای جنوبی شهرستان ملایر دقت کنیم ، می بینیم عوامل جغرافیایی در شکل گیری این مرز تاثیر بسیاری داشته است. به عبارتی مرزهای جنوبی شهرستان ملایر از گذشته های دور، مرز بین  مادها و اقوام جنوبی تر بوده است که این مرز در گذر چند هزار سال تقریبا دست نخورده باقی مانده  و امروز مرز بین شهرستان ملایر و استان لرستان است. دلیل این مدعا نیز این است که از سمت جنوب تا وارد مرزهای شهرستان ملایر می شوید با آثار تمدن ماد نظیر گونسپان مواجه می شوید که این نشانگر این است که به سرزمین مادها یا مادستان وارد شده اید، همچنین بحث فرهنگ و زبان نیز دلیل دیگری است که نشان می دهد سرزمین مادستان از مرزهای جنوبی شهرستان فعلی ملایر شروع می شده است.

 

 ملایر گاهواره تمدن ماد

معماری مادی که بعد از آشور تحت تأثیر معماری باشکوه اورارتو بود، با وارد کردن عوامل ایرانی، پایه‌گذار آثار درخشان دوران هخامنشی نظیر پارسه تخت جمشید و شوش شد. بسیاری دیگر از نشانه‌های تمدن‌های بین‌النهرین نیز از طریق مادها به هخامنشیان انتقال پیدا کرد، به طوری که تا قرنها بعد، نظم دربار ایران و تقریباً بیشتر جنبه‌های باشکوه و فرهنگی جامعه ایران، از طرف نویسندگان یونانی به مادها نسبت داده می‌شود. سلطنت ایشتوویگو موقعیت ماد را از یک حکومت قدرتمند برمبنای قدرت نظامی به مرکزی برای فرهنگ تغییر داد. آثار این نفوذ فرهنگی را در توجه بسیار شاهنشاهان هخامنشی به ماد، علاقه آنها به فرهنگ و آداب مادی، نفوذ دین مادی بین مردم ایران از طریق قبیله مغ، و نیز با توجه به سنگ‌ نبشته بیستون موقعیت ماد به عنوان مرکز فکری برای نیروهای مخالف دولت هخامنشی می‌توان دید.
لازم به ذکر است آتشگاه نوشیجان در شهرستان ملایر نخستین نمونه معماری مادی و همچنین ایرانی می باشد که از این دیدگاه افزون بر ارزش های گوناگون، ارزش معماری بسیاری دارد. و این امر، اهمیت این اثر را چندبرابر میکند، امید است مسئولان فرهنگی کشور و استان و شهرستان هر چه سریع تر اقدامی برای ثبت جهانی این اثر گرانبها انجام دهند.

در مورد نام ماد و پادشاهان ماد:

نخستین باری که از نام ماد در متون تاریخی یاد شده است: ۲۸۵۲ سال پیش در سالنامه آشوریان است:

سال آغاز شاهنشاهی ماد:   ۲۷۲۴ سال پیش به وسیله دیااکو

سال پایان شاهنشاهی ماد: ۲۵۶۶ سال پیش در زمان آژی دهاک

مدت پادشاهی ماد: ۱۵۸ سال

تعداد شاهان ماد: ۴ شاه

تنها اثر  به جای مانده از دوره ما که شکّی در آن نیست:

آتشکده نوشیجان در ملایر

بنا بر نظر باستان شناسان مردم ملایر بازمانده قوم ماد هستند.

ماد‌ها را یکی از سه قوم بزرگ آریایی در کنار پارس و پارت قرار می‌دهند اما ممکن است پیشینهٔ قوم ماد خیلی کهن‌تر از اقوام آریایی باشد.
سرزمین ماد بعدها به ترتیب به دو بخش ماد بزرگ و ماد کوچک تقسیم شد:
ماد بزرگ: این سرزمین در ابتدا محل زیست قبیله مادی بود، به سبب رهبری خردمندانه دیاکو، اقوام و قبایل ایرانی از یوغ امپراطوری بزرگ آشور که در آن زمان بر سراسر خاورمیانه تسلط یافته بود، آزاد شد. در دوران «پادشاهی ماد» نام قبیله مزبور بر همهٔ اراضی فلات ایران و بخشی از اراضی آسیای صغیر و آسیای مقدم نهاده شد. ماد بزرگ نیز شامل کردستان امروزی وهمدان وزاگرس بوده‌است.
شهرستان امروزی ملایر در ایالت ماد بزرگ بوده و یکی از کانون های مهم دولت ماد به شمار میرفته است، ارگ نوشیجان و چند اثر تاریخی دیگر در دشت ملایر گواه این مدعاست.
ماد کوچک: شامل حدود کنونی آذربایجان بوده ‌است.
به گفتهٔ استرابو مورخ یونانی،ماد کوچک بعدها  عنوان آتروپاتن (آتورپاتگان)  را از سردار و شهربان ایرانی آن سرزمین، یعنی آتروپات گرفت. سپس در دوران پس از اسلام آتورپاتگان به آذربایجان دگرگون شد.

از آنجایی که سرزمین ملایر ( خانه آریایی ها) جایگاه ویژه ای در سرزمین مادها داشته است . بنا بر گفته باستان شناسان، مردم ملایر باز ماندگان اصیل قوم ماد هستند، بر ماست که نسبت به سرزمین کهن مادستان بیش از پیش احساس تکلیف کنیم و با آثار تمدن و فرهنگ نیاکانمان آشنا شویم.

*****

پادشاهان ماد:

دولت پادشاهی ماد در (701 تا 708) پیش از میلاد بنیاد گرفت و یکصد و پنجاه سال پایدار ماند و چهار پادشاه بر آن شاهی کردند که نامشان چنین است:

"دیوگس یا دیااوکو 708 تا 655 پيش از میلاد":
مردی بزرگ و نیکوکار بود و مردم او را به پادشاهی برگزیدند.پایتخت وی همدان بود و پیرامون شهر، دیواری هفت رنگ بنا کرد، در زمان او گروه های پراکنده ماد به هم پیوستند و تیره های ماد در زمینه های گوناگون پیشرفت هایی کردند.پس از او، پسرش فره فرتیش پادشاه شد

"فره فرتیش - فرورتی - (655_633 ق-م("
پادشاهی جنگجو و دلاور بود، کشور خویش را از خاور و جنوب گسترش داد و در میدان جنگ در راه میهن نوشه جاوید نوشید.

"هوخشتره (کیاکسار) (633_584 ق.م":)
این پادشاه سکاها را در سال (615 ق.م) شکست داد ودر سال (612 ق.م) نینوا پایتخت آشورو سرزمین های بسیاری را به دست آورد و شاهنشاهی بزرگ را بنیان نهاد.او نخستین شاهی است که سپاهیان آسیایی خود را آراست و سربازانی که ابزارهای گوناگون پیکار داشتند را  به صورت مجزّا  تقسیم بندی نمود

"آزی دهاک (آسیتاکس) (ایخ توویگو) (584_550 ق.م)":
آخرین پادشاه ماد.