کریم‌خان زند در 1119 ه.ق در ملایر به دنیا آمد. او بنیان‌گذار سلسله زندیه بود.

زندها یک طایفه دامدار از قوم لر یا لک بودند که در زاگرس و دشت‌های همدان به روش دامداری زندگی کرده و مرکز استقرارشان در روستاهای پری و کمازان در نزدیکی ملایر بود.

"وکیل الرعایا" لقب کریم خان زند و شیراز پایتخت حکمرانی اش بوده است.

کریم‌خان زند در 1119 ه.ق در ملایر به دنیا آمد. او بنیان‌گذار سلسله زندیه بود.  زندها یک طایفه لک از لرهای شمالی بودند که در زاگرس و دشت‌های همدان به روش دامداری زندگی می‌کردند. مرکز استقرار این طایفه در روستاهای پری و کمازان در نزدیکی ملایر بود.

خصوصیات اخلاقی کریم‌خان زند

او مردی شاد و خوش‌رفتار بود. ساده زیستی، بخشش، عدالت‌خواهی و خوش‌خلقی از ویژگی‌های اخلاقی‌اش است. در سوارکاری و اجرای فنون جنگی، بسیار دلاور و چیره‌دست بود. به دانشمندان و دانشجویان احترام می‌گذاشت. با تعصب و سخت‌گیری میانه‌ای نداشت. باورهای دینی مردم را محترم می‌شمرد ولی به خرافات همه‌گیر، بی باوری و بی‌اعتقادی نشان می‌داد. با دشمن مدارا می‌کرد و بر آن‌ها سخت نمی‌گرفت. گاهی می‌شد که از میان دشمنان، دوستانی شفیق نصیبش می‌شد.  در یک‌کلام، او دلاوری نیک خلق و جوانمرد بود.

چرا به کریم‌خان زند، "کریم توشمال" می‌گفتند؟

لقب توشمال، خلاف اعتقاد برخی افراد که آن را علامت تحقیر و اهانت از سوی مخالفان کریم‌خان می‌دانند که به او داده‌اند، بعضی افراد این کلمه را به معنای صاحب روستا دانسته‌اند. در سلسله‌مراتب ایلاتی، عنوان توشمال، منصبی مِهتر از کدخدا و کِهتر از عنوان خانی است و ظاهراً برای رؤسای طایفه لرستانی به‌کاربرده می‌شده است.

خاطره‌ای  از جوانی‌های کریم‌خان

این خاطره را از زبان خود او می‌شنویم.

وقتی در اردوی نادری بودم، مردی سپاهی بودم، از فقر و احتیاج زینی طلاکوب را از زین‌ساز دزدیدم و این زین از آنِ یکی از امرای افغان بود و روز دیگر شنیدم که زین‌ساز بیچاره در زندان نادری است و حکم شده که روز دیگر اگر زین را ندهد به طناب رسد. دل من از این خبر سوخت. زین را بردم و به‌جایی که برداشته بودم گذاشتم و صبر نمودم تا زن زین‌ساز برسد. چون آن را بدید نعره کشید و از فرط سرور بر زمین افتاد و دعا نموده و گفت کسی که این زین را واپس آورد، خداوند آنقدر عمر به او دهد که صد زین طلاکوب به خود بیند و یقین دارم که از دعای آن زن به این دولت رسیدم."

کریم‌خان چگونه "وکیل‌الرعایا" شد؟

پس از مرگ نادرشاه افشار، جانشینان او نزاع‌های فراوانی کردند. ایران وارد مرحله‌ای از لرزش‌های سیاسی و اقتصادی شد و به دلیل نبود قدرت دولت مرکزی، حاکمان مناطق مختلف کشور طغیان کردند و درصدد رسیدن به منصب پادشاهی برآمدند.

علی‌قلی خان، ابراهیم‌خان، شاهرخ و سلیمان دوم هرکدام مدت کوتاهی سلطنت کردند. در این آشفتگی‌ها، کریم‌خان زند نیز درصدد کسب قدرت برآمد. او نواحی تویسرکان و کزاز را تصرف کرد. او توانست محمدعلی‌خان حاکم همدان و حسنعلی خان حاکم اردلان را شکست دهد و حامیانی پیدا کند.

 او پس از پیروزی بر دشمنان خود، به لقب "کریم‌خان" شهرت یافت. کریم‌خان پس از پیروزی‌های متعدد و کسب شهرت، با علیمردان خان بختیاری متحد شد. بنا بر پیشنهاد علیمردان، تصمیم گرفتند به ابوالفتح ‌خان بختیاری، حاکم اصفهان،حمله کرده و او را شکست دهند. آن‌ها توانستند ابوالفتح را شکست دهند.

 در همین زمان بود که شاه اسماعیل سوم بر تخت نشست. او، کریم‌خان زند را به‌عنوان سردار کل سپاه منصوب کرد.  علیمردان خان هم نایب‌السلطنه شاه جدید شد. علیمردان خان جوانی مغرور و قدرت‌طلب بود.  علیمردان خان، خود را پادشاه واقعی ایران می‌دانست و شاه اسماعیل سوم برای او مانند اسباب‌بازی بچگی‌هایش بود.

هنگامی‌که کریم‌خان به غرب کشور سفر کرد تا نواحی غربی ایران را فتح کند، علیمردان خان از فرصت استفاده کرده و حاکم اصفهان را کشت. سپس، عمویش  بابا خان بختیاری را حاکم اصفهان کرد. علیمردان خان عازم شیراز شد تا صالح خان میرزا، حاکم شیراز، را نیز به عاقبت حاکم قبلی اصفهان دچار کند.

کریم‌خان  زند، با سرداران سپاهش مشورت کرد. بزرگان که از خونریزی‌های علیمردان خان آگاه بودند، به کریم‌خان پیشنهاد کردند تا با علیمردان خان بجنگد. در همین زمان، علیمردان خان شیراز را تصرف کرده بود و ستمگری و خونریزی‌هایش تمامی نداشت. علیمردان خان که از تصمیم کریم‌خان اطلاع شده بود، از شیراز به اصفهان فرار کرد. کریم‌خان با 3000 نفر سپاهش به اصفهان حمله کرد و شهر را تصرف کرد. در نبرد بین این دو سپاه، علیمردان خان مغلوب شد و به خوزستان گریخت و منتظر ماند تا روزی بتواند کریم‌خان زند را شکست دهد.

کریم‌خان توانست پس از فروپاشی حکومت نادرشاه افشار، تمام بخش‌های مرکزی، شمالی، غربی و جنوبی ایران را تحت حکومت خود درآورد. صادق خان زند، برادر کریم‌خان، بصره را از امپراتوری عثمانی جدا کرده و به ایران اضافه کرد. به‌این‌ترتیب بود که ایران بر سراسر اروندرود، بحرین و جزایر جنوبی خلیج‌فارس مسلط شد.

 دوران حکومت او دوره‌ای آرام در تاریخ ایران به شمار می‌رود. کریم‌خان زند در اداره کشور ، بر پایه تعاریف نوین علم سیاست ، دموکرات ، فدرالیست ، آزادی‌خواه و جمهوری‌خواه شمرده می‌شود . او در طول مدت حاکمیتش، از برگزاری مراسم تاج‌گذاری خودداری کرد. پس از پیروزی کریم‌خان زند بر محمدحسن خان قاجار، او طی مراسمی در دیوان‌خانه قدیم تهران، لقب "وکیل‌الرعایا" را برای خود برگزید.

اقدامات و سازندگی‌ها

کریم‌خان هوشمند و باتدبیر بود و به آرامش و رفاه مردم اهمیت می‌داد و به دانشمندان احترام می‌گذاشت. وی کارخانه‌های چینی‌سازی و شیشه‌گری در ایران احداث کرد. صنایع و بازرگانی در دوره وی رونق فراوان یافت. کریم‌خان با توجه به پیشه‌اش که سرپرستی ایل بود، از نزدیک با مشکلات مردم آشنا بود. معتقد بود بار جنگ‌های پیاپی به دوش خراج مردم است؛ پس، بیشتر آرامش و درگیر نکردن کشور در درگیری‌ها را می‌پسندید تا مبادا آشوب و یا جنگی به کشور و مردم آسیب برساند.
غریبان، وی را «پادشاهی بزرگ» نمی‌دانستند؛ چراکه در دورهٔ زمامداری او به ‌بیگانگان امتیازی داده نشد. او خود نیز چنین ادعایی نداشت و پیوسته خود را وکیل‌الرعایا می‌خواند.

در زمان کریم‌خان، بر روی سکه‌ها از شعر استفاده می‌شد. در پشت این سکه‌ها، نام وی به‌صورت بسیار ساده و بدون القاب نقش بسته بود. (شد آفتاب و ماه و سیم در جهان/ از سکه امام به‌حق صاحب‌الزمان) این شعر سکه‌های آن زمان بود. در  پشت  این سکه‌ها، عبارت (یا کریم) حک‌ شده بود که به حاکمیت کریم‌خان زند اشاره دارد.

دانستنی‌های ما از اقدامات عمرانی کریم‌خان، محصور به شیراز است. کریم‌خان زند، شیراز را به دلایل مختلف آب و هوایی به پایتختی انتخاب کرد و تمام نیروهای اساسی خود را در جهت عمران و آبادانی شهر کوشا کرد .خان زند به وضع دفاعی و امنیتی شهر بسیار اهمیت می‌داد؛ به همین دلیل، دستور داد دورتادور شهر شیراز را دیوار بکشند. برای حصار شهر نیز شش دروازه کشیدند. این شش دروازه  به نام های: دروازه باغشاه، دروازه شاه میر حمزه، دروازه سعدی، دروازه قصابخانه، دروازه شاه داعی و دروازه کازرون هستند.

چندین بنا، به‌فرمان این شاه بی‌ادعا ساخته شد. ارگ کریم‌خان، دیوان‌خانه، بازار، میدان توپخانه، باغستان‌های زیبا و چندین حمام و مسجد، از یادگارهای دوران زندیه است.
بی‌جانشینی

او صاحب سه دختر و چهار پسر بود؛ اما در دوران فرمانروایی و زندگی‌اش، هرگز برای خود جانشینی انتخاب نکرد. همین امر باعث شد که بعد از او، بر سر تخت سلطنت درگیری و اختلاف صورت گیرد و اوضاع کشور متشنج شود.

وفات و آرامگاه

کریم‌خان در اواخر عمر به مرض سل مبتلا شد. وقتی سل به جمع بیماری کلیه، خناق و قولنج او پیوست و او را روزبه‌روز ضعیف‌تر کرد. او در سیزدهم صفر ۱۱۹۳ هجری قمری در شیراز وفات یافت. وی در موزه پارس یا عمارت فرنگی روبروی زندان کریم‌خانی (ارگ کریم‌خانی) ضلع جنوبی مجاور حیاط هنرستان صنعتی نمازی شیراز به خاک سپرده‌شده است.